ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

1. Հետազոտական խնդրի առաջադրումը

Աշխարհասփյուռ հայությունը պատմականորեն ձևավորվել է ոչ միայն որպես աշխարհագրականորեն տարաբաշխված մարդկային հանրություն, այլև որպես տարբեր պետական, իրավական, քաղաքական, տնտեսական, լեզվական և մշակութային համակարգերում գործող համայնքների, հաստատությունների ու անհատների բազմաշերտ ամբողջություն։ Այս ամբողջությունը, սակայն, դեռևս ինքնին միասնական համակարգ չէ։ Այն ունի ընդհանուր պատմական հիշողություն, մշակութային ժառանգություն, փոխադարձ պատկանելության զգացում և Հայաստանի հետ իրական կամ խորհրդանշական կապ, բայց չունի այդ կապերը շարունակական որոշումների և համատեղ գործողությունների վերածող համընդհանուր կառուցակարգ։

Սույն աշխատության սկզբնական խնդիրը հենց այս հակասությունից է առաջանում․ ինչպե՞ս կարող է ներքին բազմազանությամբ, աշխարհագրական ցրվածությամբ և իրավակարգերի տարբերությամբ բնութագրվող հայկական աշխարհը պահպանել իր բաղադրիչների ինքնավարությունը և միաժամանակ ձեռք բերել ընդհանուր խնդիրների շուրջ կազմակերպված գործելու կարողություն։

Այս հարցադրումը նոր չէ։ Այն իր նախնական ձևով առաջադրվել է դեռևս 2000 թվականին, իսկ հետագայում վերամշակվել և ամփոփվել է «Մանիֆեստ. Սփյուռք–Հայաստան ենթակառույցների համակցման տեսություն» աշխատության մեջ։[1] «Մանիֆեստի» հիմքում ընկած էր այն կանխադրույթը, որ աշխարհասփյուռ հայության հիմնախնդիրը միայն միասնական գաղափարախոսության բացակայությունը չէ։ Խնդիրը նախևառաջ կազմակերպական է․ գոյություն ունեցող հայկական ներուժը չի վերարտադրվում այնպիսի հաղորդակցական և ինստիտուցիոնալ կառուցակարգի միջոցով, որն ունակ կլիներ առանձին նախաձեռնությունները կապել ընդհանուր ռազմավարական նպատակների հետ։[2]

Այստեղ, սակայն, անհրաժեշտ է կատարել առաջին գիտական տարբերակումը։ Ընդհանուր պատմական հիշողությունը դեռևս կազմակերպություն չէ։ Նույն լեզվամշակութային ժառանգությունը դեռևս չի ստեղծում որոշումների միասնական համակարգ։ Նույնիսկ հայրենիքի հանդեպ զգացական կապվածությունը չի երաշխավորում շարունակական մասնակցություն, փոխադարձ պարտավորություն կամ համատեղ ծրագրերի իրականացում։ Դրանք կարող են ծառայել որպես կազմակերպական համակցման շարժառիթներ, բայց չեն կարող փոխարինել այն իրականացնող իրավական, հաղորդակցական և գործառութային կառուցակարգերին։

Նիկլաս Լուհմանի համակարգերի տեսությունը մեզ հնարավորություն է տալիս այս խնդիրը դիտարկել սովորական կազմակերպական պատկերացումներից ավելի խորքային մակարդակում։ Լուհմանի համար սոցիալական համակարգի սահմանը չի համընկնում մարդկանց որևէ հավաքականության ֆիզիկական կամ տարածքային սահմանի հետ։ Համակարգը ձևավորվում և վերարտադրվում է իրեն բնորոշ հաղորդակցությունների շարունակականությամբ՝ տարբերակվելով իր միջավայրից։ Հետևաբար աշխարհասփյուռ հայերի գոյությունը դեռևս բավարար չէ համահայկական սոցիալական համակարգի գոյությունը հաստատելու համար։ Պետք է պարզել՝ արդյոք գոյություն ունի՞ միմյանց հաջորդող և միմյանց վերարտադրող համահայկական հաղորդակցություն, թե՞ առկա են միայն առանձին, հաճախ միմյանցից կտրված համայնքային, կուսակցական, եկեղեցական, պետական ու անհատական հաղորդակցություններ։

Այս տարբերակումը վճռական նշանակություն ունի։ Եթե հայկական աշխարհը դիտարկենք որպես արդեն իսկ պատրաստի ու միասնական համակարգ, ապա ստիպված կլինենք անտեսել նրա իրական մասնատվածությունը։ Իսկ եթե այն դիտարկենք որպես միմյանցից ամբողջովին անկախ համայնքների պատահական հանրագումար, ապա չենք կարող բացատրել պատմական հիշողության, համազգային ճգնաժամերի, մշակութային պատկանելության և Հայաստանի շուրջ պարբերաբար առաջացող ընդհանուր մոբիլիզացիայի երևույթները։

Ուստի մենք ելնում ենք երրորդ հնարավորությունից․ հայկական աշխարհը պատրաստի միասնական կազմակերպություն չէ, բայց պարունակում է համակարգային համակցման իրական նախադրյալներ։ Այդ նախադրյալներն են՝

պատմական հիշողության ընդհանրությունը,
հայկական ինքնության տարբեր, բայց փոխճանաչելի ձևերը,
Հայաստանի Հանրապետության՝ որպես պետական և պատմատարածքային կենտրոնի գոյությունը,
համայնքային ու եկեղեցական հաստատությունների պատմական շարունակականությունը,
աշխարհասփյուռ մասնագիտական, տնտեսական և մշակութային ներուժը,
համազգային ճգնաժամերի ժամանակ ձևավորվող փոխօգնությունը,
ժամանակակից թվային հաղորդակցության միջոցով տարածական հեռավորությունը հարաբերականորեն հաղթահարելու հնարավորությունը։

Հետևաբար մեր խնդիրը գոյություն չունեցող միասնությունը հռչակելը չէ։ Այն առավել ևս չի կայանում արդեն իսկ ինքնուրույն գործող կառույցները մեկ կենտրոնական իշխանության ենթարկելու մեջ։ Խնդիրն այնպիսի պայմանների ստեղծումն է, որոնց միջոցով առանձին հայկական համակարգերը կարող են ընդհանուր նպատակների շուրջ ձևավորել համատեղ հաղորդակցությունների և որոշումների սահմանափակ ոլորտներ՝ չկորցնելով իրենց իրավական, գործառութային և մշակութային ինքնավարությունը։

1.1. Միասնության և համակցման տարբերությունը

Միասնությունը հաճախ ընկալվում է որպես բոլոր մասնակիցների միջև աշխարհայացքային, քաղաքական կամ կազմակերպական նույնություն։ Նման ըմբռնումը ոչ միայն անիրագործելի է, այլև վտանգավոր։ Աշխարհասփյուռ հայությունը չի կարող և պարտավոր չէ ունենալ մեկ քաղաքական համոզմունք, մեկ կրոնական մեկնաբանություն, մեկ տնտեսական շահ կամ մշակութային ինքնարտահայտման մեկ ձև։

Արդյո՞ք այս բազմազանությունը նշանակում է, որ համահայկական կազմակերպվածությունը դատապարտված է ձախողման։ Ո՛չ։ Այն նշանակում է միայն, որ այդ կազմակերպվածությունը չի կարող կառուցվել միատեսակեցման հիմքի վրա։

Այս պատճառով սույն տեսության կենտրոնական հասկացությունը ոչ թե միաձուլումն է, այլ համակցումը։ Համակցումը չի վերացնում իրար կապվող համակարգերի սահմանները։ Այն չի պահանջում, որ մասնակից կազմակերպությունն իր ամբողջ իրավասությունը փոխանցի ընդհանուր կենտրոնին։ Այն ենթադրում է, որ մասնակիցները որոշակի, նախապես սահմանված խնդիրների համար փոխադարձաբար ճանաչում են միմյանց, ստեղծում հաղորդակցության կայուն ուղիներ և պայմանագրային եղանակով ձևավորում համատեղ որոշումների ոլորտ։

Այսպիսով՝ համակցումը միությունից տարբերվում է նրանով, որ չի վերացնում մասերի ինքնուրույնությունը։ Այն կենտրոնացումից տարբերվում է նրանով, որ իշխանությունը չի կուտակում մեկ վայրում։ Համակարգումից տարբերվում է նրանով, որ չի սահմանափակվում առանձին գործողությունների ժամանակավոր համաձայնեցմամբ։ Իսկ պարզ ցանցավորումից տարբերվում է նրանով, որ ստեղծում է ոչ միայն կապեր, այլև որոշակի իրավունքներ, պարտականություններ, ընթացակարգեր և պատասխանատվություն։

Գիտականորեն այս հասկացությունը կարող ենք նախնականորեն սահմանել հետևյալ կերպ․

Սփյուռք–Հայաստան ենթակառույցների համակցումը տարբեր պետություններում և իրավակարգերում գործող հայկական անհատական ու ինստիտուցիոնալ դերակատարների միջև կամավոր, ընտրովի, գործառութային և պայմանագրային կապերի ձևավորման գործընթաց է, որի արդյունքում ստեղծվում են շարունակական հաղորդակցության, համատեղ որոշումների և ծրագրային համագործակցության լեգիտիմացված ոլորտներ՝ առանց մասնակից համակարգերի ինքնավարության վերացման։

Սահմանման մեջ «ընտրովի» բառը պատահական չէ։ Ոչ բոլոր համակարգերը պարտավոր են համակցվել բոլոր հարցերում։ Եկեղեցին կարող է մասնակցել կրթական, մշակութային կամ մարդասիրական ծրագրերին՝ առանց իր կանոնական իրավասությունները Դաշինքին փոխանցելու։ Առևտրային ընկերությունը կարող է ներգրավվել ներդրումային հարթակում՝ առանց քաղաքական ներկայացուցչական մանդատ ստանալու։ Հայաստանի Հանրապետության պետական մարմինը կարող է համագործակցել համահայկական ծրագրի հետ՝ չդառնալով մասնավոր կազմակերպության ենթակա։ Իսկ անհատը կարող է մասնակցել կրթական կամ մշակութային ցանցին՝ առանց որևէ կուսակցության կամ համայնքային կազմակերպության անդամ լինելու։

Այս ընտրովիությունը տեսության թուլությունը չէ։ Ընդհակառակը՝ այն համակարգի կենսունակության պայմանն է։

1.2. Հայկական աշխարհը որպես բազմահամակարգ միջավայր

«Հայկական աշխարհ» եզրը սույն աշխատությունում չի կիրառվում որպես իրավաբանորեն միասնական տարածքի կամ բոլոր հայերին միավորող արդեն իսկ գոյություն ունեցող կազմակերպության անվանում։ Այն կիրառվում է որպես պատմական, իմաստային և հաղորդակցական տարածություն, որի ներսում հայկական պատկանելություն ունեցող անձինք և հաստատությունները ճանաչում, վերարտադրում կամ վիճարկում են իրենց կապը միմյանց, Հայաստանի և ընդհանուր ժառանգության հետ։

Այս տարածությունը ներքնապես միատարր չէ։ Այն ընդգրկում է՝

Հայաստանի Հանրապետության պետական ու հասարակական համակարգերը,

պատմական Սփյուռքի համայնքները,

նոր միգրացիոն ալիքների արդյունքում ձևավորված ցանցերը,

եկեղեցական և աշխարհիկ հաստատությունները,

քաղաքական կուսակցությունները,

բարեգործական ու մասնագիտական կազմակերպությունները,

դպրոցները և գիտական կենտրոնները,

առևտրային ընկերությունները,

չկազմակերպված, բայց հայկական ինքնություն ունեցող անհատներին,

թվային հաղորդակցության միջոցով առաջացած ապատարածքային համայնքները։

Սփյուռքագիտության մեջ նույնպես վաղուց խնդրահարույց է «Սփյուռքը» որպես ինքնաբերաբար միասնական դերակատար ներկայացնելը։ Խաչիկ Թոլոլյանը տարբերակում է պարզապես ցրված բնակչությունը կազմակերպված սփյուռքյան ձևավորումներից՝ ուշադրություն դարձնելով հաստատությունների, վերնախավերի և սահմանանց հարաբերությունների դերին։[4] Ռոջերս Բրուբեյքերն իր հերթին զգուշացնում է «սփյուռք» հասկացության անվերջ ընդարձակման դեմ և առաջարկում այն դիտարկել ոչ միայն որպես սահմանված ամբողջություն, այլև որպես դիրքորոշում, պահանջ և կազմակերպական պրակտիկա։[5]

Այս քննադատությունները հատկապես կարևոր են հայկական իրականության համար։ Եթե յուրաքանչյուր հայկական ծագում ունեցող անձ ինքնաբերաբար համարվի կազմակերպված Սփյուռքի անդամ, ապա տեսությունը նրան կվերագրի այնպիսի կամք և մասնակցություն, որը նա գուցե երբեք չի արտահայտել։ Իսկ եթե Սփյուռք համարվեն միայն գործող կազմակերպությունների անդամները, ապա համակարգից դուրս կմնա աշխարհասփյուռ հայության զգալի մասը։

Հետևաբար անհրաժեշտ է տարբերակել առնվազն չորս փոխկապակցված շրջանակ․

հայկական ծագում ունեցող աշխարհասփյուռ բնակչություն,
հայկական ինքնություն կամ պատկանելություն արտահայտող անձինք,
կազմակերպված հայկական համայնքներ և հաստատություններ,
սահմանանց համահայկական հաղորդակցական ու ծրագրային ցանցեր։

Համահայկական դաշինքը չի կարող իրավաբանորեն ներկայացնել առաջին երեք շրջանակների ամբողջությունը։ Այն կարող է ներկայացնել միայն այն անձանց և կազմակերպություններին, որոնք ազատորեն միացել են Դաշինքին կամ նրան հստակ մանդատ են փոխանցել։ Սակայն նրա առաքելությունը կարող է ավելի լայն լինել՝ նպաստել ամբողջ հայկական աշխարհի պատմական, մշակութային և պետական կենսունակությանը։

1.3. Կազմակերպական վակուումը և նրա հետևանքները

Հայաստան–Սփյուռք հարաբերություններում համագործակցության բազմաթիվ օրինակներ կան՝ բարեգործություն, կրթական ծրագրեր, քաղաքական քարոզչություն, մարդասիրական օգնություն, ներդրումներ, եկեղեցական ու մշակութային գործունեություն։ Խնդիրը դրանց բացակայությունը չէ։ Խնդիրը դրանց միջև շարունակական համակարգային կապի պակասն է։

Առանձին կազմակերպությունները հաճախ՝

կրկնում են միմյանց աշխատանքը,
չեն կիսում տվյալներն ու փորձը,
մրցում են նույն ֆինանսավորման աղբյուրների համար,
չունեն համատեղ արդյունքների չափման մեխանիզմ,

կախված են մեկ կամ մի քանի առաջնորդներից,
ճգնաժամի ավարտից հետո կորցնում են ձևավորված համագործակցությունը։

Այս վիճակը կարելի է անվանել կազմակերպական վակուում միայն պայմանական իմաստով։ Այն լիակատար դատարկություն չէ։ Ընդհակառակը՝ հայկական աշխարհը հարուստ է կազմակերպություններով։ Վակուումը գտնվում է նրանց միջև՝ փոխադարձ ճանաչման, իրավասությունների սահմանազատման, համատեղ որոշման և պատասխանատվության մակարդակում։

Հետևաբար նոր համակարգի նպատակը գործող կազմակերպություններին փոխարինելը չէ։ Նման փորձը կհանգեցներ նոր հակադրությունների և կկրկներ կենտրոնացման նախկին սխալները։ Նպատակը նրանց միջև այնպիսի երկրորդային կարգի կառույց ստեղծելն է, որը կարող է կազմակերպել կազմակերպությունների հաղորդակցությունը։

Լուհմանի կազմակերպությունների տեսության համաձայն՝ կազմակերպությունները վերարտադրվում են որոշումներով, իսկ յուրաքանչյուր որոշում առաջացնում է հետագա որոշումների անհրաժեշտություն։[6] Այս տեսանկյունից Համահայկական դաշինքի կենսունակությունը կախված չի լինելու առաջին Համագումարի հանդիսավորությունից կամ հիմնադիր փաստաթղթի խորհրդանշական արժեքից։ Այն կախված է լինելու նրանից, թե արդյոք կառույցը կարող է շարունակաբար ընդունել իր իրավասությանը համապատասխան որոշումներ, հաղորդել դրանք մասնակիցներին, ստանալ հետադարձ կապ, վերահսկել իրականացումը և անհրաժեշտության դեպքում վերանայել իր իսկ որոշումները։

Այսպիսով՝

Համահայկական կազմակերպվածության բացակայությունը կազմակերպությունների քանակական պակասը չէ։ Այն կազմակերպությունների միջև որոշումների, պատասխանատվության և շարունակական հաղորդակցության համակարգային պակասն է։

2. Տեսության ինտենցիան՝ պատմական արդարության վերականգնումը

Սփյուռք–Հայաստան ենթակառույցների համակցումը չի կարող գիտականորեն հիմնավորվել միայն վարչական արդյունավետության պահանջով։ Եթե նպատակը սահմանափակվեր ծրագրերի ավելի լավ համակարգմամբ, ապա բավարար կլիներ ստեղծել հերթական մասնագիտական ցանցը կամ թվային հարթակը։ Սույն տեսությունը, սակայն, ծագել է ավելի խորքային պատմական անհրաժեշտությունից։

Հայկական Սփյուռքի ձևավորումը մեծ մասամբ կապված է ոչ միայն տնտեսական շարժունակության կամ սովորական միգրացիայի, այլև բռնության, տեղահանության, ցեղասպանության, հայրենազրկման և պատմական շարունակականության խզման հետ։ Այդ պատճառով նրա կազմակերպական մասնատվածությունը չի կարող դիտարկվել միայն որպես տեխնիկական անարդյունավետություն։ Այն նաև պատմականորեն պատճառված համակարգային վնասի հետևանք է։

Այստեղից բխում է տեսության ինտենցիան՝ պատմական արդարության վերականգնումը։

Ինտենցիան սույն աշխատությունում նշանակում է տեսության այն հեռահար նպատակային ուղղվածությունը, որի նկատմամբ իմաստ են ստանում նրա քաղաքական, տնտեսական, կրթական, գիտական, մշակութային և հոգևոր ենթահամակարգերը։ Այն չի ներկայացնում մեկանգամյա ծրագրի վերջնական արդյունք։ Պատմական արդարությունը չի վերականգնվում մեկ որոշմամբ, մեկ դատական վճռով կամ մեկ քաղաքական ճանաչմամբ։ Այն բազմասերունդ և բազմահամակարգ գործընթաց է։

Պատմական արդարության վերականգնումը ներառում է՝

կատարված պատմական հանցագործության ճշմարտության ճանաչումը,

զոհերի ու վերապրածների արժանապատվության հաստատումը,

իրավականորեն հիմնավոր պահանջների առաջադրումն ու պաշտպանությունը,

նյութական և մշակութային վնասի հնարավոր հատուցումը,

ոչնչացված կամ խզված հաստատությունների հիշողության ու գործառույթների վերականգնումը,

Հայաստանի պետականության և աշխարհասփյուռ հայկական համայնքների ապագա կենսունակության ապահովումը։

Այս վերջին կետը վճռական նշանակություն ունի։ Պատմական արդարությունը միայն անցյալին ուղղված հայացք չէ։ Եթե այն սահմանափակվի միայն հիշողությամբ, ապա չի պատասխանի այն հարցին, թե ինչ պայմաններում պիտի ապրեն և զարգանան հաջորդ սերունդները։ Իսկ եթե այն ամբողջությամբ փոխարինվի ապագայի տնտեսական կամ քաղաքական ծրագրերով, ապա կկորցնի պատմական վնասի ճանաչման և պատասխանատվության պահանջը։

Ուստի անցյալը և ապագան այստեղ ոչ թե հակադրվում, այլ փոխադարձաբար պայմանավորում են միմյանց։

Պատմական արդարության վերականգնումը անցյալի ճշմարտության ճանաչումը, ներկայի իրավունքների պաշտպանությունը և ապագա հայկական կենսունակության պայմանների ստեղծումը մեկ շարունակական գործընթացում համադրելու նպատակ է։

Համահայկական դաշինքը պատմական արդարության կրողը կամ միակ մեկնաբանողը չէ։ Այն առավել ևս չի կարող իր անունով յուրացնել ամբողջ հայ ժողովրդի պատմական պահանջները։ Նրա գործառույթը դրանց շուրջ գիտական, իրավական, քաղաքական և հանրային հաղորդակցությունը կազմակերպելը, ծրագրային կարողություններ ստեղծելը և տարբեր դերակատարների գործողությունները համակցելն է։

Այս սահմանափակումը չի նվազեցնում Դաշինքի նշանակությունը։ Ընդհակառակը՝ այն պատմական արդարության ինտենցիան պաշտպանում է քաղաքական խմբի, պետական իշխանության կամ տնտեսական վերնախավի կողմից յուրացվելու վտանգից։

Ներածության առաջին բաժնի դիդակտիկ եզրահանգումները

Աշխարհասփյուռ հայության գոյությունը դեռևս ինքնին կազմակերպված համահայկական համակարգ չի ստեղծում։
Հայկական աշխարհի հիմնախնդիրը կազմակերպությունների բացակայությունը չէ, այլ նրանց միջև շարունակական հաղորդակցության, համատեղ որոշման և պատասխանատվության պակասը։
Միասնությունը չպետք է նույնացվի միատեսակեցման կամ կենտրոնացման հետ։
Համակցումը ինքնավար համակարգերի միջև կամավոր, ընտրովի, գործառութային և պայմանագրային կապերի ձևավորումն է։
Համահայկական դաշինքը չի փոխարինում Հայաստանին, Սփյուռքի համայնքներին կամ գործող կազմակերպություններին։
Պատմական արդարության վերականգնումը տեսության ինտենցիան է, իսկ ենթակառույցների համակցումը՝ այդ ինտենցիային ծառայող համակարգային միջոցը։
Պատմական արդարությունը միավորում է անցյալի ճշմարտությունը, ներկայի իրավունքները և ապագա հայկական կենսունակությունը։

3. Հետազոտության օբյեկտը, առարկան և սահմանները

Սույն տեսության հետազոտական օբյեկտը հայկական աշխարհն է՝ որպես Հայաստանի Հանրապետության, աշխարհասփյուռ հայկական համայնքների, կազմակերպությունների, հաստատությունների, մասնագիտական ցանցերի և անհատական դերակատարների միջև ձևավորված բազմաշերտ հաղորդակցական տարածություն։

Հետազոտության առարկան այդ դերակատարների ամբողջ գործունեությունը չէ։ Մեզ հետաքրքրում են նրանց միջև այն հարաբերությունները, որոնց միջոցով հնարավոր է՝

փոխադարձաբար ճանաչել մասնակցության իրավասությունը,

· սահմանել համատեղ խնդիրները,

· համաձայնեցնել տարբեր շահերը,

· ընդունել լեգիտիմ որոշումներ,

· իրականացնել ընդհանուր ծրագրեր,

· վերահսկել ստանձնած պարտավորությունների կատարումը,

· պահպանել յուրաքանչյուր մասնակցի իրավական և գործառութային ինքնավարությունը։

Այս սահմանումը կարևոր է, որովհետև Համահայկական Դաշինքը չի կարող և չպետք է հավակնի կառավարելու հայկական աշխարհի ամբողջ կյանքը։ Այն չի կարող որոշել անհատի հավատը, քաղաքական համոզմունքը, մշակութային ինքնարտահայտումը կամ մասնավոր տնտեսական վարքագիծը։ Այն չի կարող փոխարինել Հայաստանի Հանրապետության պետական իշխանությանը, ընդունող պետությունների իրավակարգերին, եկեղեցական կանոնական մարմիններին կամ անդամ կազմակերպությունների սեփական կառավարման համակարգերին։

Դաշինքի իրավասության տիրույթը պետք է սահմանափակվի միայն այն հարցերով, որոնք մասնակիցներն ազատորեն ճանաչել են որպես համատեղ լուծման ենթակա։

Այստեղից առաջանում է տեսության կարևորագույն սահմանադրական սկզբունքներից մեկը՝ վերագրման արգելքը։ Դաշինքին չի կարելի վերագրել այնպիսի իրավասություն, որը նրան հստակորեն չի փոխանցվել։ Լռությունը, ազգային պատկանելությունը, կազմակերպության հետ մշակութային կապը կամ ընդհանուր պատմության մասնակից լինելը չեն կարող համարվել իրավական համաձայնություն։

Հետևաբար՝

Դաշինքի իրավասություն = հստակ պատվիրակված իրավասությունների ամբողջություն

և ոչ թե՝

Դաշինքի իրավասություն = համահայկական նշանակություն ունեցող բոլոր հարցերը։

Երկրորդ հավասարումը կարող էր Դաշինքը վերածել անորոշ և անվերահսկելի իշխանական հավակնության։ Առաջինը նրան դարձնում է կամավոր, հաշվետու և իրավաբանորեն սահմանելի կառույց։

3.1. Վերլուծության մակարդակները

Սփյուռք–Հայաստան հարաբերություններում հաճախ նույն հարթության վրա են քննարկվում անհատը, համայնքը, պետությունը, եկեղեցին, կուսակցությունը և տնտեսական ձեռնարկությունը։ Սակայն դրանք միևնույն բնույթի դերակատարներ չեն։ Դրանց իրավասությունները, ներքին կառուցվածքը, պատասխանատվությունը և հաղորդակցական տրամաբանությունը տարբեր են։

Ուստի հետազոտությունը կիրականացվի վեց մակարդակով։

Առաջին մակարդակ՝ անհատը

Անհատը իրավունքի, կամքի, ինքնության և մասնակցության կրողն է։ Նա կարող է ունենալ մի քանի քաղաքացիություն, լեզվական պատկանելություն, կրոնական կամ աշխարհիկ աշխարհայացք և անդամակցել տարբեր կազմակերպությունների։

Անհատը, սակայն, լուհմանյան իմաստով սոցիալական համակարգի տարր չէ։ Սոցիալական համակարգի գործողությունները հաղորդակցություններն են, մինչդեռ մարդու գիտակցությունը մնում է սոցիալական համակարգի միջավայրում։[7] Այս տարբերակումը տեսականորեն պաշտպանում է մարդուն կազմակերպության կողմից ամբողջական յուրացումից։ Որևէ կազմակերպություն չի կարող հավակնել ներկայացնելու անհատի ամբողջ ինքնությունը։

Երկրորդ մակարդակ՝ ոչ ֆորմալ համայնքը

Այստեղ ընդգրկվում են ընտանիքները, բարեկամական ցանցերը, մշակութային խմբերը, թվային համայնքները և այլ հարաբերություններ, որոնք կարող են չունենալ իրավաբանական ձև, բայց իրական մասնակցություն ունենալ ինքնության և վստահության վերարտադրման մեջ։

Երրորդ մակարդակ՝ կազմակերպությունը

Կազմակերպությունը որոշումների միջոցով իր սահմաններն ու անդամակցությունն ամրագրող համակարգ է։ Այն տարբերակում է՝

· ով է անդամ,

· ով իրավունք ունի որոշում ընդունելու,

· ինչ պայմանով է որոշումը պարտադիր,

· ինչպես է կազմակերպությունը ներկայացվում արտաքին հարաբերություններում։

Կազմակերպության անունից կարող է հանդես գալ միայն համապատասխան իրավասությամբ օժտված մարմինը կամ անձը։ Այս պատճառով Դաշինքին միանալը չի կարող որոշվել կազմակերպության հետ ոչ պաշտոնական կապ ունեցող որևէ անհատի հայտարարությամբ։

Չորրորդ մակարդակ՝ համայնքային ինստիտուցիոնալ դաշտը

Միևնույն քաղաքում կամ երկրում կարող են գործել բազմաթիվ եկեղեցական, մշակութային, կրթական, կուսակցական և մասնագիտական կազմակերպություններ։ Դրանցից ոչ մեկը պարտադիր չէ, որ առանձին ներկայացնի ամբողջ համայնքը։

Համայնքը և համայնքային կազմակերպությունը նույնական չեն։ Համայնքը սոցիալական ու հաղորդակցական ավելի լայն դաշտ է, իսկ կազմակերպությունը՝ անդամակցության և որոշումների սահմանված կառուցվածք։

Հինգերորդ մակարդակ՝ պետությունը

Հայաստանի Հանրապետությունը սահմանադրական, տարածքային և միջազգային իրավասությամբ օժտված ինքնիշխան պետություն է։ Այն չի կարող Դաշինքում հավասարվել սովորական հասարակական կազմակերպությանը։ Միաժամանակ Հայաստանի որևէ կառավարություն չի կարող առանց համապատասխան իրավական հիմքի հանդես գալ ամբողջ Սփյուռքի անունից։

Վեցերորդ

մակարդակ՝ սահմանանց համակցված համակարգը

Այս մակարդակում ձևավորվում են տարբեր իրավակարգերում գործող դերակատարների միջև պայմանագրային, թվային, ծրագրային և ներկայացուցչական կապերը։ Սրանք չեն վերացնում նախորդ մակարդակները, այլ ստեղծում են նրանց միջև հաղորդակցության և համագործակցության լրացուցիչ կարգ։

3.2. Հետազոտության առարկայական սահմանափակումները

Սույն աշխատությունը չի հավակնում՝

· գրել հայկական Սփյուռքի ամբողջական պատմությունը,

· մշակել Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության պետական դոկտրին,

· իրավական վերջնական գնահատական տալ պատմական բոլոր պահանջներին,

· առաջարկել բոլոր համայնքների համար նույն կազմակերպական ձևը,

· փոխարինել եկեղեցաբանական կամ դավանաբանական ուսումնասիրությանը,

· ներկայացնել համաշխարհային տնտեսության ամբողջական տեսություն։

Այս ոլորտները ներգրավվում են միայն այնքանով, որքանով անհրաժեշտ են ենթակառույցների համակցման հնարավորությունը, սահմանները և գործառույթները բացատրելու համար։

4. Հետազոտության նպատակը և խնդիրները

Հետազոտության հիմնական նպատակն է մշակել գիտականորեն հիմնավորված տեսություն, որը կբացատրի՝ ինչպես կարող են Հայաստանի և Սփյուռքի ինքնավար ենթակառույցները տարբեր իրավակարգերի պայմաններում ձևավորել կամավոր ու բազմակենտրոն համակցված համակարգ՝ պատմական արդարության վերականգնման ինտենցիային ծառայելու համար։

Այս նպատակը չի սահմանափակվում կազմակերպական սխեմայի առաջարկմամբ։ Անհրաժեշտ է պատասխանել նաև այն հարցին, թե ինչ պայմաններում նման համակարգը կարող է լինել լեգիտիմ, կենսունակ և ճգնաժամակայուն։

Հետազոտության հիմնական խնդիրներն են՝

1. սահմանել հայկական աշխարհի համակարգային բնույթը,

2. տարբերակել անհատը, համայնքը, կազմակերպությունը, պետությունը և սահմանանց համակարգը,

3. բացահայտել Հայաստան–Սփյուռք հարաբերությունների կազմակերպական խզումները,

4. ճշգրտել «համակցում» հասկացության գիտական բովանդակությունը,

5. ուսումնասիրել Լուհմանի համակարգերի տեսության կիրառելիությունն ու սահմանները,

6. համադրել համակարգային և հաղորդակցական լեգիտիմության մոտեցումները,

7. մշակել Դաշինքի պայմանագրային և բազմաիրավազոր հիմքը,

8. կառուցել անհատական և ինստիտուցիոնալ ներկայացուցչության մոդել,

9. սահմանել քաղաքական, տնտեսական և կրթամշակութային համակարգերի հարաբերությունները,

10. մշակել թվային ենթակառուցվածքի և տվյալների կառավարման սկզբունքները,

11. ձևավորել ծրագրերի ֆինանսական ու հասարակական ազդեցության գնահատման մաթեմատիկական մոդել,

12. սահմանել տեսության ստուգելիության, ձախողման և վերանայման պայմանները։

4.1. Կենտրոնական հետազոտական հարցը

Սույն աշխատության կենտրոնական հարցը կարելի է ձևակերպել այսպես․

Ինչպե՞ս կարող է տարածականորեն ցրված, տարբեր պետությունների իրավակարգերում ապրող և կազմակերպականորեն բազմազան հայկական աշխարհը ստեղծել ընդհանուր որոշումների ու գործողությունների համակարգ՝ առանց որևէ կենտրոնի կողմից նրա բազմազանության, անհատական իրավունքների և ինքնավար կառույցների յուրացման։

Այս հարցի ներսում առկա են մի քանի ենթահարցեր։

Առաջին ենթահարց

Հայկական աշխարհը կարո՞ղ է դիտարկվել որպես մեկ սոցիալական համակարգ, թե՞ այն տարբեր համակարգերի միջև ձևավորված հաղորդակցական միջավայր է։

Նախնական պատասխանը երկրորդ տարբերակն է։ Հայկական աշխարհը մեկ ավտոպոիետիկ կազմակերպություն չէ։ Այն բազմահամակարգ միջավայր է, որի ներսում կարելի է ստեղծել նոր կազմակերպական կապեր, բայց չի կարելի վերացնել արդեն գործող համակարգերի սահմանները։

Երկրորդ ենթահարց

Կարո՞ղ է պատմական և զգացական պատկանելությունը ստեղծել քաղաքական կամ իրավական ներկայացուցչություն։

Նախնական պատասխանը բացասական է։ Պատկանելությունը կարող է լինել մասնակցության շարժառիթ, բայց ներկայացուցչական մանդատ առաջանում է միայն կամքի վավեր արտահայտությունից և իրավաչափ ընթացակարգից։

Երրորդ ենթահարց

Կարո՞ղ է Համահայկական դաշինքը ունենալ պարտադիր որոշումներ՝ առանց պետական իշխանություն լինելու։

Այո՛, եթե այդ պարտադիր ուժը պայմանագրային է, վերաբերում է միայն համաձայնություն տված մասնակիցներին և չի հակասում կիրառելի պարտադիր իրավունքին։

Չորրորդ ենթահարց

Ինչպե՞ս կարելի է ապահովել Հայաստանի առանցքային դերը՝ առանց գործող կառավարության գերիշխանությունը հաստատելու։

Հայաստանի առանցքային դերը պետք է բխի նրա պետականությունից, տարածքային ու պատմական նշանակությունից և ոչ թե յուրաքանչյուր ժամանակաշրջանի գործադիր իշխանությանը տրվող թվային առավելությունից։

Հինգերորդ ենթահարց

Ինչպե՞ս կարող է տնտեսական և թվային ենթակառուցվածքը նպաստել պատմական արդարությանը։

Այն կարող է ստեղծել նյութական, գիտելիքային և կազմակերպական կարողություններ, բայց չի կարող ազգային նպատակով արդարացնել ոչ թափանցիկ ֆինանսավորումը, ներդրողի իրավունքների խախտումը կամ անձնական տվյալների չարաշահումը։

5. Հիմնական գիտական վարկածները

Գիտական տեսությունը պետք է ոչ միայն առաջարկի ցանկալի կառուցակարգ, այլև ներկայացնի այնպիսի վարկածներ, որոնք հնարավոր է քննադատել, ստուգել և անհրաժեշտության դեպքում մերժել։

Վարկած 1. Հաղորդակցական խզման վարկած

Հայկական աշխարհի անբավարար կազմակերպվածության գլխավոր պատճառը կազմակերպությունների թվի պակասը չէ, այլ նրանց միջև շարունակական հաղորդակցության, որոշումների և պատասխանատվության կապերի խզվածությունը։

Եթե այս վարկածը ճիշտ է, ապա նոր կազմակերպությունների պարզապես ավելացումը էական արդյունք չի տա, քանի դեռ չեն ստեղծվել կազմակերպությունների միջև կայուն կապեր։

Վարկած 2. Ընտրովի համակցման վարկած

Ինքնավար համակարգերի համագործակցությունն ավելի կայուն կլինի, եթե նրանք Դաշինքին փոխանցեն ոչ թե ընդհանուր և անորոշ իշխանություն, այլ միայն որոշակի խնդիրների լուծման համար անհրաժեշտ սահմանափակ իրավասություններ։

Այս վարկածը համահունչ է բազմակենտրոն կառավարման այն մոտեցմանը, ըստ որի բարդ հանրային խնդիրները միշտ չէ, որ արդյունավետ են լուծվում մեկ կենտրոնական իշխանության կողմից։[8]

Վարկած 3. Երկակի լեգիտիմության վարկած

Համահայկական որոշումների լեգիտիմությունը չի կարող հիմնվել միայն կազմակերպական անդամակցության կամ միայն բաց հանրային քննարկման վրա։ Այն պահանջում է երկու բաղադրիչ՝

$L=Lp+Ld$

որտեղ՝

· $Lp$ — ընթացակարգային լեգիտիմությունն է,

· $Ld$ — քննարկային կամ հաղորդակցական լեգիտիմությունը։

Ընթացակարգային օրինականություն ունեցող, բայց չպատճառաբանված որոշումը կարող է կորցնել հանրային վստահությունը։ Բաց քննարկման արդյունքում ընդունված, բայց իրավասու մարմնի կողմից չվավերացված առաջարկը չի ստեղծում պարտադիր կազմակերպական հետևանք։

Հաբերմասի քննարկային իրավունքի տեսությունը հատուկ նշանակություն է տալիս այնպիսի ընթացակարգերին, որոնցում իրավունքի հասցեատերերը կարող են իրենց ընկալել նաև որպես դրա հեղինակներ։[9] Համահայկական համակարգում այս պահանջն առավել բարդ է, որովհետև մասնակիցները գտնվում են տարբեր պետությունների և իրավական մշակույթների մեջ։

Վարկած 4. Բազմակենտրոն կայունության վարկած

Քաղաքական, տնտեսական և կրթամշակութային ռեսուրսների մեկ կենտրոնում կուտակումը մեծացնում է համակարգի զավթման և ամբողջական ձախողման վտանգը։ Գործառույթների բաշխումը մի քանի առաջնային կենտրոնների միջև կարող է մեծացնել ճկունությունն ու շարունակականությունը։

Սակայն այս վարկածը ճիշտ կլինի միայն այն դեպքում, եթե կենտրոնների միջև առկա են՝

· փոխադարձ վերահսկողություն,

· տվյալների ու որոշումների համատեղելիություն,

· իրավասությունների հստակ սահմաններ,

· ճգնաժամային փոխարինելիություն։

Հակառակ դեպքում բազմակենտրոնությունը կարող է վերածվել ոչ թե կայունության, այլ ներքին մրցակցության և համակարգային մասնատման։

Վարկած 5. Փոխադարձ օգտակարության վարկած

Ազգային զգացական կապը բավարար չէ երկարաժամկետ մասնակցության համար։ Համակցված համակարգը կայուն կլինի այն դեպքում, երբ մասնակիցները ոչ միայն ներդրում կատարեն, այլև ստանան տեսանելի արժեք՝

· վստահելի տեղեկություն,

· մասնագիտական կապ,

· կրթական ծառայություն,

· իրավական կամ կազմակերպական աջակցություն,

· ծրագրային մասնակցություն,

· հանրային ազդեցության հնարավորություն։

Սա «Մանիֆեստում» առաջադրված «տալու և վերցնելու» հավասարակշռության սկզբունքի գիտական զարգացումն է։[10]

Վարկած 6. Պատմական ինտենցիայի սահմանափակող վարկած

Պատմական արդարության վերականգնման ինտենցիան համակարգին տալիս է նպատակային ուղղություն, բայց այն կենսունակ է միայն այն դեպքում, երբ միաժամանակ սահմանափակում է իշխանության չարաշահումը։

Այսինքն՝ պատմական արդարության նպատակը չի կարող օգտագործվել որպես՝

· իրավունքների սահմանափակման,

· այլախոհության ճնշման,

· ֆինանսական անարդյունավետության,

· գիտական փաստերի ընտրովի մեկնաբանության,

· Դաշինքից դուրս գտնվող հայերի կամքի յուրացման հիմնավորում։

6. Հետազոտության մեթոդաբանությունը

Սույն աշխատության մեթոդաբանությունը չի կարող սահմանափակվել մեկ գիտաճյուղով։ Ուսումնասիրվող խնդիրը միաժամանակ սոցիոլոգիական, քաղաքական, իրավական, տնտեսական, մշակութային և տեխնոլոգիական է։ Հետևաբար անհրաժեշտ է կիրառել բազմամեթոդ մոտեցում՝ առանց տարբեր գիտակարգերի հասկացությունները միմյանց մեջ լուծարելու։

6.1. Համակարգային մեթոդ

Համակարգային վերլուծության միջոցով կուսումնասիրվեն՝

· համակարգի և միջավայրի սահմանները,

· հաղորդակցության վերարտադրությունը,

· գործառութային տարբերակումը,

· կառուցվածքային զուգակցումները,

· որոշումների շարունակականությունը,

· համակարգի ինքնադիտարկումն ու վերանայումը։

Այստեղ Լուհմանի տեսությունը ծառայում է որպես հիմնական վերլուծական հենք, բայց չի ընդունվում առանց քննադատության։ Լուհմանյան հասկացությունները կկիրառվեն այնքանով, որքանով դրանք բացատրում են հայկական իրականությունը։ Այն կետերում, որտեղ դրանք չեն կարող հիմնավորել իրավունքը, արդարությունը կամ ժողովրդավարական մասնակցությունը, կներգրավվեն այլ տեսություններ։

6.2. Համեմատական ինստիտուցիոնալ մեթոդ

Կհամեմատվեն՝

· դաշնային և համադաշնային կառուցվածքներ,

· միջազգային ոչ կառավարական ցանցեր,

· բազմաշահակից կառավարման կազմակերպություններ,

· եկեղեցական և համայնքային համակարգեր,

· սփյուռքյան կառույցներ,

· թվային ու մասնագիտական հարթակներ։

Համեմատության նպատակը պատրաստի կառույց պատճենելը չէ։ Յուրաքանչյուր մոդել դիտարկվելու է իր իրավական և պատմական միջավայրում։ Այնուհետև որոշվելու է, թե դրա որ տարրը կարող է տեղայնացվել հայկական աշխարհում։

6.3. Իրավահամեմատական մեթոդ

Քանի որ Դաշինքի մասնակիցները գործելու են տարբեր պետությունների իրավակարգերում, կուսումնասիրվեն՝

· իրավաբանական անձանց ձևերը,

· պայմանագրային պարտավորությունները,

· անդամակցության իրավական բնույթը,

· տվյալների պաշտպանությունը,

· ֆինանսական և հարկային պահանջները,

· վեճերի լուծումը,

· կիրառելի իրավունքի ընտրությունը,

· պարտադիր հանրային կարգի սահմանափակումները։

Սահմանանց իրավակարգերը հաճախ ձևավորվում են ազգային և միջազգային նորմերի, մասնավոր պայմանագրերի ու կազմակերպական պրակտիկաների փոխազդեցությամբ։[11] Հետևաբար մեկ միասնական «միջազգային օրենքի» որոնումը պետք է փոխարինվի բազմաշերտ իրավական համապատասխանության համակարգով։

6.4. Պատմական մեթոդ

Տեսության դրույթները կուսումնասիրվեն դրանց ձևավորման ժամանակագրության մեջ։ Կտարբերակվեն՝

· 2000 թ. սկզբնական տեսական միջավայրը,

· 2000–2020 թթ. Հայաստան–Սփյուռք հարաբերությունների զարգացումը,

· 2020 թ. պատերազմից հետո առաջացած անվտանգային ճգնաժամը,

· 2023թ. Արցախի հայության բռնի տեղահանությունից հետո ձևավորված նոր իրականությունը,

· 2026թ․ թվային կառավարման և արհեստական բանականության ժամանակակից փուլը։

Այս մեթոդը թույլ կտա չջնջել նախնական տեսական դրույթները, բայց նաև չներկայացնել պատմականորեն փոփոխված իրողությունները որպես անփոփոխ փաստեր։

6.5. Էմպիրիկ և դեպքային ուսումնասիրություն

Տեսության կիրառելիությունը պետք է ստուգվի՝

· հայկական դպրոցների,

· համայնքային կազմակերպությունների,

· մասնագիտական միությունների,

· ներդրումային նախաձեռնությունների,

· մարդասիրական համագործակցության,

· թվային հարթակների փորձով։

Անհրաժեշտ է տարբերակել հեղինակի անձնական փորձը, փորձագիտական կարծիքը և համակարգված էմպիրիկ տվյալը։ Անձնական փորձը կարող է առաջադրել հետազոտական հարց, բայց չի կարող առանց լրացուցիչ ստուգման ապացուցել համընդհանուր օրինաչափություն։

6.6. Սցենարային և մաթեմատիկական մեթոդ

Տնտեսական ու ծրագրային առաջարկները կենթարկվեն՝

· դրամական հոսքերի,

· զուտ ներկա արժեքի,

· ծախս–օգուտ հարաբերակցության,

· ռիսկով ճշգրտված վերադարձի,

· սոցիալական ազդեցության,

· պատմական արդարության նպաստի,

· զգայունության և սցենարային վերլուծության։

Մաթեմատիկական մոդելը որոշմանը չի փոխարինում։ Այն որոշումը դարձնում է համեմատելի, պատճառաբանված և հետագայում ստուգելի։

7. Գիտական նորույթը

Սույն աշխատության նորույթը Համահայկական դաշինքի անունը կամ առանձին կառավարման մարմինների առաջարկը չէ։ Նորույթը դրանց հիմքում ընկած համակարգային հարաբերության բացատրությունն է։

Առաջադրվում են հետևյալ նոր տեսական դրույթները։

7.1. Ապատարածքային ազգային համակցման տեսություն

Ազգի կազմակերպումը պարտադիր չէ ամբողջությամբ համընկնի մեկ պետական տարածքի հետ։ Միաժամանակ այն չի կարող պետությունից անկախ ձևացնել ինքնիշխան իշխանություն։

Առաջարկվում է միջանկյալ կառուցվածք՝ պետության շուրջ, բայց ոչ պետության ներսում ամբողջությամբ լուծարվող սահմանանց պայմանագրային համակարգ։

7.2. Համակցում՝ առանց միաձուլման

Ինքնավար համակարգերը ձևավորում են ընդհանուր որոշումների սահմանափակ ոլորտներ՝ պահպանելով իրենց իրավական և գործառութային սահմանները։

7.3. Երկուղի ներկայացուցչություն

Համադրվում են՝

· անհատական մասնակցությունը,

· կազմակերպությունների ինստիտուցիոնալ ներկայացուցչությունը։

Դրանցից ոչ մեկը չի վերացնում մյուսին, սակայն նույն անձի կրկնակի մանդատը կանխվում է։

7.4. Եռաթև բազմակենտրոն կառուցվածք

Քաղաքական, տնտեսական և կրթամշակութային գործառույթները բաշխվում են տարբեր առաջնային կենտրոնների միջև։ Այդ բաշխումը ոչ թե հայկական աշխարհի տարածքային բաժանում է, այլ իշխանության կենտրոնացման դեմ համակարգային հակակշիռ։

7.5. Պատմական արդարությունը որպես համակարգային ինտենցիա

Պատմական արդարությունը չի սահմանափակվում անցյալի ճանաչմամբ։ Այն կապում է՝

· պատմական ճշմարտությունը,

· իրավական պահանջը,

· նյութական վերականգնումը,

· մշակութային շարունակականությունը,

· ապագա հայկական կենսունակությունը։

7.6. Հայապահպանումից հայազարգացում

Հայկական ինքնության վերարտադրությունը ներկայացվում է ոչ միայն որպես կորստի կանխում, այլև նոր գիտելիքի, լեզվական կարողության և մշակութային արժեքի ստեղծում։

7.7. Ֆինանսական և պատմական ազդեցության համակցված գնահատում

Ծրագրերի ընտրությունը չի սահմանափակվում շահութաբերությամբ, բայց նաև չի ազատվում ֆինանսական պատասխանատվությունից։ Մշակվում է ֆինանսական կենսունակությունը, սոցիալական ազդեցությունը, պատմական արդարության նպաստը և մնացորդային ռիսկը համադրող մաթեմատիկական մոդել։

8. Տեսության ստուգելիությունն ու հերքելիությունը

Սույն տեսությունը չի կարող գիտական համարվել, եթե յուրաքանչյուր արդյունք նախապես մեկնաբանվի որպես դրա ճշմարտության հաստատում։ Հետևաբար պետք է սահմանել այն պայմանները, որոնց դեպքում տեսության առանձին վարկածներ կհամարվեն չհաստատված։

Տեսության կիրառական վարկածը կթուլանա, եթե պարզվի, որ՝

· համակցված ծրագրերը չեն բարձրացնում համագործակցության արդյունավետությունը,

· որոշումների կատարումը չի գերազանցում նախկին մասնատված համակարգի արդյունքները,

· կառույցը մեծացնում է վարչական ծախսերը՝ առանց համարժեք օգուտի,

· փոքր համայնքների մասնակցությունը նվազում է,

· ֆինանսական կենտրոնացումը հանգեցնում է քաղաքական ազդեցության կենտրոնացման,

· թվային հարթակը չի ստեղծում օգտատերերի համար իրական արժեք,

· համակարգի նկատմամբ վստահությունը շարունակաբար նվազում է,

· մասնակիցները զանգվածաբար դուրս են գալիս Դաշինքից,

· պատմական արդարության ինտենցիան օգտագործվում է իրավունքների սահմանափակման համար։

Այս ցուցանիշները տեսության դեմ ուղղված արտաքին սպառնալիք չեն։ Դրանք նրա գիտական ինքնավերահսկման միջոցներն են։

Լուհմանյան համակարգը կարող է դիտարկել սեփական գործողությունները և դրանց վերաբերյալ նոր հաղորդակցություն առաջացնել։ Սակայն ինքնադիտարկումը դեռ ինքնաքննադատություն չէ։ Դաշինքի գիտական գնահատումը պետք է իրականացվի նաև իրենից անկախ հետազոտողների և հաստատությունների միջոցով։

9. Տեսության նախնական դաշտային և փորձարարական հիմքը

«Սփյուռք–Հայաստան ենթակառույցների համակցման տեսությունը» չի ձևավորվել միայն համակարգային տեսությունների, սփյուռքագիտական գրականության և նորմատիվ ինստիտուցիոնալ նախագծման ընդհանրացման միջոցով։ Տեսության մի շարք հիմնադրույթներ առաջացել և զարգացել են 2013–2016 թվականներին իրականացված թվային-կազմակերպական փորձարարական աշխատանքի ընթացքում։

2013–2014 թվականներին նախագծվել և ծրագրավորվել է «EAE- European and Armenian Experts» թվային հարթակը՝ որպես Հայաստան–Սփյուռք մասնագիտական, կազմակերպական և ծրագրային կապերի համակցման գործառութային նախատիպ։[12]

Հարթակի կառուցվածքում տարբերակվել են՝

անհատ մասնագետների և կազմակերպությունների առանձին ռեգիստրները,
նախագծեր ներկայացնող և ներդրում առաջարկող դերակատարների տիրույթները,
աշխատանք փնտրողների ու աշխատանք առաջարկողների համադրման գործիքները,
ծրագրերի ու մասնագիտական կարողությունների ներկայացման բաժինները,
հեռավար քննարկումների և թվային հաղորդակցության միջոցները։

Այս կառուցվածքով անհատական ու ինստիտուցիոնալ մասնակցության, ծրագիր–ներդրող համադրման, մասնագիտական կարողությունների շրջանառության և թվային հաղորդակցության հետագա տեսական դրույթներն ստացել են իրենց նախնական գործառութային մարմնավորումը։

Կայքի առաջին թողարկումից հետո ի հայտ են եկել էական տեխնիկական խնդիրներ, որոնց պատճառով այն ենթարկվել է հիմնարար վերակառուցման։ Թարմացված հարթակը վերագործարկվել է 2016 թվականին։ Հեղինակի՝ նախագծի իրականացման ընթացքում վարված ներքին հաշվառման համաձայն՝ հարթակի մասին երկու կարճ հեռուստատեսային ռեպորտաժից, Հ1 և ԱրցախTV հեռուստաընկերություններին տրված հարցազրույցներից ու Հայաստանի Հանրային ռադիոյին ներկայացված տեղեկատվությունից հետո երեք օրվա ընթացքում հարթակում գրանցվել են 15 կազմակերպություն և 75 անհատ։

Այդ ժամանակային հաջորդականությունը մատնանշում է, որ նույնիսկ սահմանափակ հրապարակային հաղորդակցությունը կարող է արագորեն ակտիվացնել տարածապես ցրված դերակատարների թվային մասնակցությունը։ Սակայն պահպանված տվյալները բավարար չեն հեռուստատեսային և ռադիոհաղորդակցությունը գրանցումների աճի միակ պատճառ ճանաչելու համար։ Հետևաբար արդյունքը սույն աշխատությունում դիտարկվում է որպես պատճառահետևանքային լրացուցիչ ստուգման ենթակա նախնական դիտարկում։

Փորձնական աշխատանքի ընթացքում UNIDO միջազգային կազմակերպության ներկայացրած՝ գոմաղբից գազ ստանալու ծրագիրը հարթակի միջոցով կապվել է սփյուռքյան ներդրողի հետ, իսկ «Մեծ տատիս դաջվածքը» ֆիլմը՝ շվեդացի պրոդյուսերի։ Եթե այդ կապերը հաստատվեն պահպանված նամակագրությամբ, ծրագրային փաստաթղթերով կամ մասնակիցների համադրելի վկայություններով, դրանք կարող են դիտարկվել որպես տնտեսական և մշակութային համակցման փաստագրված դեպքեր։

Հարթակում իրականացվել է նաև առնվազն 5 քննարկում՝ թվային հաղորդակցության և Հայաստան–Սփյուռք համագործակցության թեմաներով։ Այդ քննարկումները ցույց են տվել, որ ենթակառուցվածքը նախատեսված է եղել ոչ միայն տվյալների պահպանման, այլև հաղորդակցության կազմակերպման համար։ Սակայն քննարկման գոյությունն ինքնին դեռևս չի ապացուցում գործառութային համակցման առաջացումը։ Անհրաժեշտ է հետահայաց ուսումնասիրել՝ արդյոք քննարկումներից առաջացել են որոշումներ, որոշումներից՝ ծրագրեր, իսկ ծրագրերից՝ շարունակական համագործակցային կապեր։

2016 թվականի արցախյան քառօրյա պատերազմի ընթացքում հարթակը ենթարկվել է կիբեռհարձակման։ Ծրագրային անվտանգության, սերվերային պաշտպանության, պահուստային պատճենների և վերականգնման ընթացակարգերի անբավարարության հետևանքով համակարգը խափանվել է և հետագայում չի վերականգնվել։ Տվյալների և կազմակերպական հիշողության կորուստը բացահայտել է, որ հաղորդակցական ու ծրագրային գործառույթների ստեղծումը դեռևս բավարար չէ կայուն ենթակառուցվածք կազմավորելու համար։

Այս բացասական փորձը տեսության ձևավորման համար ունեցել է ոչ պակաս ճանաչողական նշանակություն, քան հաջողված համադրումները։ Այն ցույց է տվել, որ թվային ենթակառուցվածքի անհրաժեշտ բաղադրիչներն են նաև՝

նախագծման փուլից ներդրված անվտանգությունը,
ծրագրային կոդի անկախ ստուգումը,
սերվերային ու ցանցային պաշտպանության բազմաշերտ միջոցները,
տվյալների աշխարհագրորեն առանձնացված պահուստային պատճենները,
ծառայության վերականգնման փորձարկված ծրագիրը,
մատակարարից և առանձին ծրագրավորողից կախվածության սահմանափակումը,
տեխնիկական գիտելիքի փաստաթղթավորումն ու փոխանցումը,
կիբեռմիջադեպերի արձագանքման ընթացակարգը,
տվյալների և ծրագրային կոդի վերադարձի պայմանագրային իրավունքը,
կազմակերպական հիշողության պահպանումը։

Ուստի 2013–2016 թվականների փորձը սույն աշխատությունում դիտարկվում է որպես նախնական դաշտային ուսումնասիրություն և թվային գործառութային նախատիպի փորձարկում։ Այն չի համարվում տեսության ամբողջական էմպիրիկ հաստատում, սակայն գործնական հիմք է տրամադրել դրա մի շարք հիմնադրույթների առաջացման, ճշգրտման և քննադատական վերանայման համար։

Տեսության և փորձի հարաբերությունն այստեղ միակողմանի չէ։ Տեսությունը հիմք է տվել թվային գործիքների նախագծմանը, իսկ դրանց գործարկման հաջողություններն ու ձախողումները փոխադարձաբար վերափոխել են տեսությունը։ Այդ պատճառով սույն աշխատությունը պետք է դիտարկել որպես տեսական ընդհանրացման և երկարաժամկետ կիրառական փորձի փոխադարձ զարգացման արդյունք։

Ներածության երկրորդ բաժնի դիդակտիկ եզրահանգումները

1. Դաշինքի իրավասությունը չի բխում նրա համահայկական նպատակից, այլ մասնակիցների հստակ մանդատից։

2. Հայկական աշխարհը մեկ կազմակերպություն չէ, այլ բազմահամակարգ հաղորդակցական միջավայր։

3. Համայնքը չի նույնացվում այն ներկայացնելու հավակնություն ունեցող որևէ առանձին կազմակերպության հետ։

4. Հայաստանի Հանրապետությունը Դաշինքի սովորական կազմակերպական միավոր չէ, բայց գործող կառավարությունը նույնպես չի նույնացվում ամբողջ հայկական պետականության հետ։

5. Լեգիտիմ որոշումը պահանջում է և՛ իրավաչափ ընթացակարգ, և՛ հրապարակային պատճառաբանություն։

6. Բազմակենտրոնությունը կայունություն է ստեղծում միայն իրավասությունների հստակ սահմանման և փոխադարձ վերահսկողության պայմաններում։

7. Ազգային զգացական կապը մասնակցության շարժառիթ է, բայց ոչ իրավական մանդատ։

8. Տեսությունը գիտական է այնքանով, որքանով սահմանում է նաև սեփական ձախողումը ճանաչելու պայմանները։

9. Պատմական արդարության ինտենցիան ուղղորդում է համակարգը, բայց չի ազատում նրան իրավական, ֆինանսական և բարոյական սահմանափակումներից։

10. Համակցման տեսության վերջնական նպատակը նոր իշխանական կենտրոնի ստեղծումը չէ, այլ հայկական աշխարհի գործունակության բարձրացումը։

11. Կայքը, որը գրանցում է մարդկանց, դեռևս համակարգ չէ։ Հարթակը, որը կապում է նախագիծն ու ներդրողին, արդեն կատարում է համակցման գործառույթ։ Սակայն ենթակառույց է միայն այն համակարգը, որը կարողանում է պահպանել այդ կապը, պաշտպանել տվյալը, դիմակայել հարձակմանը և վերականգնել իր գործունեությունը խափանումից հետո։

[1] Միքայել Մինասյան, Մանիֆեստ. Սփյուռք–Հայաստան ենթակառույցների համակցման տեսություն (Երևան՝ հեղինակային հրատարակություն, 2024), էջ 9–28։

[2] Նույն տեղում, էջ 29–35։

[3] Niklas Luhmann, Soziale Systeme: Grundriß einer allgemeinen Theorie (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1984), S. 30–31, 191–192։

[4] Khachig Tölölyan, “Rethinking Diaspora(s): Stateless Power in the Transnational Moment,” Diaspora: A Journal of Transnational Studies 5, no. 1 (1996): 3–7, 28–36։

[5] Rogers Brubaker, “The ‘Diaspora’ Diaspora,” Ethnic and Racial Studies 28, no. 1 (2005): 1–6։

[6] Niklas Luhmann, Organisation und Entscheidung (Opladen/Wiesbaden: Westdeutscher Verlag, 2000), S. 63–75։

[7] Niklas Luhmann, Soziale Systeme: Grundriß einer allgemeinen Theorie (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1984), S. 286–293։

[8] Elinor Ostrom, “Beyond Markets and States: Polycentric Governance of Complex Economic Systems,” American Economic Review 100, no. 3 (2010): 641–646։

[9] Jürgen Habermas, Faktizität und Geltung: Beiträge zur Diskurstheorie des Rechts und des demokratischen Rechtsstaats (Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1992), S. 151–165, 349–398։

[10] Միքայել Մինասյան, Մանիֆեստ. Սփյուռք–Հայաստան ենթակառույցների համակցման տեսություն (Երևան՝ հեղինակային հրատարակություն, 2024), էջ 42, 47–50։

[11] Terence C. Halliday and Gregory Shaffer, eds., Transnational Legal Orders (Cambridge: Cambridge University Press, 2015), pp. 3–22։

[12] Միքայել Մինասյան, Մանիֆեստ. Սփյուռք–Հայաստան ենթակառույցների համակցման տեսություն, Երևան՝ հեղինակային հրատարակություն, 2024, էջեր 82–83։ Տե՛ս նաև «European and Armenian Experts» հարթակի պահպանված բաժինները՝ կազմակերպությունների ռեգիստր՝ https://european-armenian-experts.eu/de/organizations/, մասնագետների ռեգիստր՝ https://european-armenian-experts.eu/en/experts/։ Քանակական ցուցանիշները, ծրագրային համադրումների արդյունքները և քննարկումների թիվը ներկայացվում են ըստ հեղինակի՝ նախագծի իրականացման ընթացքում վարված ներքին հաշվառման և մասնակցային դիտարկման։ Դրանց հետագա գիտական կիրառումը ենթադրում է պահպանված թվային, պայմանագրային, հաղորդակցական և արխիվային նյութերի լրացուցիչ ստուգում։